Bhakti Ki Shakti Vedic Lotus Logo
BHAKTI KI SHAKTI
🐘
🐘 Lord Ganesha ✨ Deity & Daily Worship 📖 16 Steps Ritual

Shri Ganesh Puja Vidhi

🗓️ Auspicious Days / Tithi: Daily morning, every Wednesday, or Shukla Chaturthi

💬 WhatsApp Share
📜
Puranic Significance · धार्मिक व आध्यात्मिक महात्म्य

Significance & Spiritual Fruits (पूजा का महात्म्य व फल)

In Vedic Sanatan tradition, Lord Ganesha is the Pratham Pujya (first revered deity). Performing Ganesha Shodashopachara puja dissolves obstacles, grants wisdom, sharpens intellect, and brings divine auspiciousness and prosperity.

📋
Interactive Puja Thali Checklist

Puja Samagri Checklist (सामग्री चेकलिस्ट)

0 / 14 तैयार

💡 Tip: Check off items as you arrange your Puja Thali. Your progress is saved automatically on your browser.

🧘
Preliminary Purification & Vow

Preliminary Rituals & Sankalpa (आरंभिक शुद्धि व संकल्प)

१. आसन शुद्धि:

कुश या ऊन के आसन पर पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके बैठें।

२. आचमन (मुख शुद्धि):

दाहिने हाथ में आचमनी से जल लेकर 3 बार मुख में डालें: 'ॐ केशवाय नमः, ॐ नारायणाय नमः, ॐ माधवाय नमः' बोलें और 'ॐ गोविन्दाय नमः' बोलकर हाथ धो लें।

३. पवित्रीकरण (आत्म शुद्धि मंत्र):

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

अपने ऊपर एवं पूजा सामग्री पर कुश से जल छिड़कें: 'ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥'

४. दीप प्रज्वलन व प्रणाम:

शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसंपदा। शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

दीपक प्रज्वलित कर प्रणाम करें: 'शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसंपदा। शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥'

५. संकल्प (Sankalpa):

दाहिने हाथ में जल, अक्षत, पुष्प और सिक्का लेकर अपना नाम, गोत्र व मनोकामना का उच्चारण कर जल भूमि पर छोड़ें।

॥ Step-by-Step 16 Shodashopachara Rituals ॥

Vedic Procedure with Sanskrit Mantras

प्रत्येक उपचार को श्रद्धापूर्वक संपन्न करें और साथ में दिए गए वैदिक/पौराणिक मंत्र का उच्चारण करें।

1 १. ध्यानम् (Dhyanam)

उपचार #1
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

गजाननं भूतगणादिसेवितं कपित्थजम्बूफलचारुभक्षणम्। उमासुतं शोकविनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपङ्कजम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

हाथ में लाल पुष्प व अक्षत लेकर दोनों आंखें बंद कर भगवान श्री गणेश के मंगलकारी स्वरूप का ध्यान करें और पुष्प उनके चरणों में समर्पित करें।

📖 भावार्थ: गजमुख, शिव-पार्वती के पुत्र, समस्त विघ्नों के हर्ता श्री गणेश जी के चरणकमलों में ध्यानपूर्वक नमन करते हैं।

2 २. आवाहनम् (Avahanam)

उपचार #2
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ॐ भूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीगणेशाय नमः, गणेशमावाहयामि स्थापयामि॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

हाथ जोड़कर आवाहन मुद्रा बनाकर श्री गणेश जी से चौकी पर विराजमान होने की विनम्र प्रार्थना करें।

📖 भावार्थ: हे ऋद्धि-सिद्धि के स्वामी, कृपा कर हमारे पूजा स्थल पर पधारें और हमारा पूजन स्वीकार करें।

3 ३. आसनम् (Asanam)

उपचार #3
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

रम्यं सुशोभनं दिव्यं सर्वसौख्यकरं शुभम्। आसनं च मया दत्तं गृहाण गणनायक॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

भगवान को बैठने हेतु चौकी पर लाल पुष्प अथवा अक्षत का पवित्र आसन अर्पित करें।

📖 भावार्थ: हे गणनायक! यह दिव्य और सुखद आसन आपके लिए अर्पित है, कृपया इसे स्वीकार कर विराजें।

4 ४. पाद्यम् (Padyam)

उपचार #4
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीगणेशाय नमः, पाद्यं समर्पयामि।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

आचमनी से जल लेकर भगवान के चरणों को प्रक्षालित करने के भाव से ताम्रपात्र में छोड़ें।

📖 भावार्थ: श्री गणेश जी के पावन चरणों को धोने हेतु श्रद्धापूर्वक पाद्य जल अर्पित करते हैं।

5 ५. अर्घ्यम् (Arghyam)

उपचार #5
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

अर्घ्यं गृहाण हेरम्ब गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्। गजानन नमस्तेऽस्तु गृहाण करुणाकर॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

जल में चंदन, पुष्प व अक्षत मिलाकर भगवान के हाथों को धोने हेतु अर्घ्य जल समर्पित करें।

📖 भावार्थ: हे करुणाकर हेरम्ब! गंध, अक्षत और पुष्पों से युक्त यह पावन अर्घ्य स्वीकार करें।

6 ६. आचमनीयम् (Achamaniyam)

उपचार #6
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धि निर्मलं जलम्। आचम्यतां मया दत्तं प्रसीद परमेश्वर॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

मुख शुद्धि हेतु आचमनी से एक चम्मच शुद्ध सुगंधित जल अर्पित करें।

📖 भावार्थ: समस्त तीर्थों से युक्त यह निर्मल सुगंधित जल आचमन हेतु समर्पित है।

7 ७. पंचामृत स्नानम् व शुद्धोदक स्नानम् (Snanam)

उपचार #7
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु। शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

दूध, दही, घी, शहद और मिश्री के पंचामृत से स्नान कराएं, तत्पश्चात शुद्ध गंगाजल से स्नान कराकर साफ वस्त्र से पोंछें।

📖 भावार्थ: हे प्रभु! पंचामृत और पावन गंगाजल से यह मंगलकारी स्नान स्वीकार करें।

8 ८. वस्त्रम् व यज्ञोपवीतम् (Vastram & Janeu)

उपचार #8
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम्। देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥ नवतन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्। उपवीतं गृहाण त्वं प्रथमं गणनायक॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

भगवान को पीला या लाल वस्त्र (अथवा कलावा) अर्पित करें और दाहिने कंधे से बायीं ओर यज्ञोपवीत (जनेऊ) धारण कराएं।

📖 भावार्थ: भगवान को नवीन वस्त्र व पवित्र यज्ञोपवीत समर्पित कर शांति व ज्ञान की प्रार्थना करते हैं।

9 ९. गंधम् व सिंदूरम् (Gandham & Sindoor)

उपचार #9
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम्। शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

अनामिका अंगुली से भगवान के मस्तक पर रक्त चंदन व लाल सिंदूर का तिलक लगाएं और अक्षत लगाएं।

📖 भावार्थ: सौभाग्य व सुख की वृद्धि करने वाला यह परम पावन सिंदूर व चंदन स्वीकार करें।

10 १०. दूर्वा व पुष्पम् (Durva & Pushpam)

उपचार #10
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्। आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण गणनायक॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

कम से कम 21 दूर्वा की गांठें गणेश जी के मस्तक या चरणों में चढ़ाएं और लाल गुड़हल की माला पहनाएं।

📖 भावार्थ: अमृतमयी हरी दूर्वा और सुगंधित पुष्पमाला श्री गणेश जी को अत्यंत प्रिय हैं, इन्हें समर्पित करते हैं।

11 ११. धूपम् (Dhupam)

उपचार #11
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

उत्तम अगरबत्ती या गुग्गल/धूप जलाकर भगवान को दिखाएं और सुगंधित वातावरण निर्मित करें।

📖 भावार्थ: प्राकृतिक वनस्पतियों के रस से बनी यह पावन सुगंधित धूप आपके श्री चरणों में अर्पित है।

12 १२. दीपम् (Deepam)

उपचार #12
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया। दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापह॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

शुद्ध घी का दीपक प्रज्वलित कर भगवान के समक्ष घुमाएं और चरणों में स्थापित करें।

📖 भावार्थ: अज्ञान और अंधकार का नाश करने वाली यह मंगलकारी दीप ज्योति आपके निमित्त प्रज्वलित है।

13 १३. नैवेद्यम् (Naivedyam - Bhog)

उपचार #13
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

मोदक, बेसन के लड्डू, ऋतुफल व पंचमेवा का भोग लगाएं और भोग के चारों ओर आचमनी से 3 बार जल घुमाएं।

📖 भावार्थ: स्वाद व भक्ति से परिपूर्ण मोदक व पंचमेवा का भोग स्वीकार कर तृप्त हों।

14 १४. ताम्बूलम् व दक्षिणा (Tambulam & Dakshina)

उपचार #14
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पान के पत्ते पर लौंग, इलायची, सुपारी और कुछ सिक्के दक्षिणा रखकर अर्पित करें।

📖 भावार्थ: सुपारी व इलायची युक्त ताम्बूल और पूजा की पूर्णता हेतु दक्षिणा समर्पित है।

15 १५. कर्पूर नीराजनम् / आरती (Aarti)

उपचार #15
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम्। आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

कपूर जलाकर 'जय गणेश जय गणेश देवा...' की आरती सपरिवार गाएं और भगवान को आरती दें।

📖 भावार्थ: कर्पूर की उज्ज्वल ज्योति से भगवान की महाआरती कर परिवार के कल्याण की कामना करते हैं।

16 १६. प्रदक्षिणा व क्षमा प्रार्थना (Pradakshina & Kshama)

उपचार #16
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्। पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर। यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

अपने ही स्थान पर 3 बार घूमें, साष्टांग प्रणाम करें और पूजा में जाने-अनजाने हुई त्रुटियों के लिए क्षमा मांगें।

📖 भावार्थ: हे प्रभु! मैं मंत्र, क्रिया और भक्ति से हीन हूँ, फिर भी मेरी इस पूजा को पूर्ण मानकर स्वीकार करें।
⚠️
Vedic Guidelines & Prohibitions

Important Rules, Dos & Don'ts (पूजन नियम व क्या न करें)

  • ✦ श्री गणेश जी को कभी भी तुलसी पत्र (Tulsi) अर्पित न करें। पौराणिक कथा के अनुसार गणेश जी की पूजा में तुलसी वर्जित है।
  • ✦ गणेश जी को सिंदूर और दूर्वा (कम से कम 3 या 5 पत्तियों वाली गांठ) अत्यंत प्रिय है, इसे सदैव अर्पित करें।
  • ✦ पूजा करते समय मुख पूर्व (East) या उत्तर (North) दिशा की ओर होना चाहिए।
  • ✦ अक्षत (चावल) हमेशा साबुत होने चाहिए, टूटे हुए चावल पूजा में कदापि न चढ़ाएं।

🔔 संबंधित चालीसा एवं महाआरती संग्रह

पूजन की पूर्णता हेतु स्तुति पाठ व कर्पूर आरती अवश्य करें।