Bhakti Ki Shakti Vedic Lotus Logo
BHAKTI KI SHAKTI
🪔
🪔 भगवान श्री सत्यनारायण (विष्णु) ✨ व्रत व अनुष्ठान 📖 16 षोडशोपचार क्रम

श्री सत्यनारायण पूजन विधि

🗓️ शुभ दिन व मुहूर्त: प्रत्येक पूर्णिमा, एकादशी, गुरुवार अथवा गृह प्रवेश व मांगलिक अवसर

💬 WhatsApp Share
📜
Puranic Significance · धार्मिक व आध्यात्मिक महात्म्य

पूजन का महत्व एवं चमत्कारी फल

स्कंद पुराण के रेवाखंड में वर्णित श्री सत्यनारायण व्रत कलियुग में सबसे सरल, शीघ्र फलदायी और संकटमोचक अनुष्ठान है। सत्य ही साक्षात ईश्वर है। जो भक्त सत्यनारायण भगवान की कथा, पंचामृत और पंजीरी प्रसाद से पूजन करता है, उसके घर में सुख-शांति, संतान सुख, धन-धान्य और समस्त मनोकामनाओं की पूर्ति होती है।

📋
Interactive Puja Thali Checklist

सम्पूर्ण पूजन सामग्री सूची (चेकलिस्ट)

0 / 11 तैयार

💡 सुझाव: थाली में सामग्री सजाते समय प्रत्येक वस्तु के आगे टिक (✓) लगाएं ताकि कोई सामग्री छूटे नहीं।

🧘
Preliminary Purification & Vow

आरंभिक शुद्धि, दीप प्रज्वलन एवं संकल्प

१. आसन शुद्धि:

पूर्व या उत्तर मुख होकर पीले आसन पर बैठें।

२. आचमन (मुख शुद्धि):

तीन बार आचमन करें।

३. पवित्रीकरण (आत्म शुद्धि मंत्र):

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

गंगाजल छिड़कें।

४. दीप प्रज्वलन व प्रणाम:

शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसंपदा। शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

दीपक प्रज्वलित करें।

५. संकल्प (Sankalpa):

हाथ में जल, अक्षत, सिक्का लेकर सत्यनारायण कथा श्रवण का संकल्प लें।

॥ वैदिक षोडशोपचार पूजन क्रम (१ से १६) ॥

मंत्र, विधि एवं भावार्थ सहित संपूर्ण पूजन विधान

प्रत्येक उपचार को श्रद्धापूर्वक संपन्न करें और साथ में दिए गए वैदिक/पौराणिक मंत्र का उच्चारण करें।

1 १. ध्यानम् (Dhyanam)

उपचार #1
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्। लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पीले पुष्प लेकर शेषनाग पर शयन करने वाले चतुर्भुज भगवान विष्णु का ध्यान करें।

📖 भावार्थ: शांत स्वरूप, कमल नयन, सर्वलोक के स्वामी भगवान विष्णु का ध्यान करते हैं।

2 २. आवाहनम् (Avahanam)

उपचार #2
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। आगच्छ सत्यदेवेश सन्निधौ भव मे प्रभो॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

कलश व चौकी पर भगवान सत्यनारायण का सस्नेह आवाहन करें।

📖 भावार्थ: हे सत्य स्वरूप प्रभु! हमारे अनुष्ठान में पधारें।

3 ३. आसनम् (Asanam)

उपचार #3
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

पीताम्बरधरायास्मै दिव्यासनं समर्पये। गृहाण देवदेवेश भक्त्या दत्तं जनार्दन॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पीले पुष्पों का आसन अर्पित करें।

📖 भावार्थ: पीतांबरधारी प्रभु को पावन आसन समर्पित है।

4 ४. पाद्यम् (Padyam)

उपचार #4
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः, पाद्यं समर्पयामि।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

चरण धोने हेतु जल चढ़ाएं।

📖 भावार्थ: चरण प्रक्षालन हेतु जल अर्पित है।

5 ५. अर्घ्यम् (Arghyam)

उपचार #5
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

अर्घ्यं गृहाण गोविन्द गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

चंदन व अक्षत युक्त अर्घ्य जल चढ़ाएं।

📖 भावार्थ: अर्घ्य जल समर्पित है।

6 ६. आचमनीयम् (Achamaniyam)

उपचार #6
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

सुगन्धि निर्मलं तोयं आचम्यतां जगत्पते।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

आचमन हेतु जल अर्पित करें।

📖 भावार्थ: आचमन जल समर्पित है।

7 ७. पंचामृत स्नानम् (Snanam)

उपचार #7
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि। गंगाजलस्नानं समर्पयामि॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पंचामृत व गंगाजल से शालिग्राम या प्रतिमा को स्नान कराएं।

📖 भावार्थ: पंचामृत व गंगाजल स्नान समर्पित है।

8 ८. वस्त्रम् व यज्ञोपवीतम् (Vastram)

उपचार #8
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

पीतवस्त्रं मया दत्तं कुरु रक्षां जनार्दन। उपवीतं गृहाण त्वं विष्णो सर्वहितप्रद॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पीला वस्त्र व जनेऊ अर्पित करें।

📖 भावार्थ: पीतांबर व जनेऊ समर्पित है।

9 ९. गन्धम् व अक्षत (Chandan & Akshat)

उपचार #9
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

गोपीचन्दनसंयुक्तं कस्तूरीकुङ्कुमान्वितम्। विलेपनं गृहाण त्वं सत्यदेव नमोऽस्तु ते॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पीला गोपीचंदन लगाएं और अक्षत चढ़ाएं।

📖 भावार्थ: पीला चंदन व अक्षत अर्पित है।

10 १०. तुलसीदल व पुष्पमाला (Tulsi & Flowers)

उपचार #10
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

तुलसीदलैर्युतं माल्यं पीतपुष्पैः समन्वितम्। प्रीत्यर्थं ते समर्प्यामि गृहाण कमलापते॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

तुलसी की पत्तियां व पीले गेंदे की माला अवश्य चढ़ाएं (तुलसी के बिना भोग स्वीकार नहीं होता)।

📖 भावार्थ: भगवान विष्णु को परम प्रिय तुलसी दल व पुष्पमाला अर्पित है।

11 ११. धूपम् (Dhupam)

उपचार #11
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

धूपं गृहाण देवेश सर्वलोकैकनायक।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

सुगंधित धूप दिखाएं।

📖 भावार्थ: धूप समर्पित है।

12 १२. दीपम् (Deepam)

उपचार #12
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

साज्यं च वर्तिसंयुक्तं दीपं दर्शयामि प्रभो।

👉 विधि व क्रिया (What to do):

घी का दीपक दिखाएं।

📖 भावार्थ: दीपक समर्पित है।

13 १३. पंजीरी व केला नैवेद्यम् (Maha Prasad)

उपचार #13
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

सपादभक्ष्यं संयुक्तं कदलीफलशोभितम्। पयो दधि घृतोपेतं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

सवा पाव भुने आटे की पंजीरी, पंचामृत, तुलसी दल और केले का मुख्य भोग लगाएं।

📖 भावार्थ: सत्यनारायण का सवाया महाप्रसाद समर्पित है।

14 १४. ताम्बूलम् व दक्षिणा (Tambulam)

उपचार #14
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ताम्बूलं गृहाण देव पूगीफलसमन्वितम्। दक्षिणां च मया दत्तां कुरु पूर्णं मनोरथम्॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पान-सुपारी व दक्षिणा चढ़ाएं।

📖 भावार्थ: ताम्बूल व दक्षिणा समर्पित है।

15 १५. कथा श्रवण व आरती (Katha & Aarti)

उपचार #15
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

ॐ जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे। भक्त जनों के संकट, क्षण में दूर करे॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

श्री सत्यनारायण कथा के पांचों अध्यायों का श्रवण करें और शंख-घंटे बजाकर कर्पूर आरती करें।

📖 भावार्थ: कथा श्रवण उपरांत महाआरती संपन्न करते हैं।

16 १६. पुष्पांजलि व प्रसाद वितरण (Prasad)

उपचार #16
🕉️ पूजक मंत्र (Sanskrit Mantra):

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात्। करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि॥

👉 विधि व क्रिया (What to do):

पुष्पांजलि देकर साष्टांग नमन करें, चरणामृत व पंजीरी का प्रसाद सभी में बांटें और स्वयं ग्रहण करें।

📖 भावार्थ: सर्वस्व नारायण को समर्पित कर प्रसाद वितरण करते हैं।
⚠️
Vedic Guidelines & Prohibitions

महत्वपूर्ण पूजन नियम, सावधानियां व वर्जित कार्य

  • ✦ सत्यनारायण पूजा में प्रसाद 'सवाया' (सवा पाव, सवा किलो) बनाने का विधान है।
  • ✦ प्रसाद में गेहूं के भुने आटे की पंजीरी, शर्करा, केला और तुलसी दल अनिवार्य घटक हैं।
  • ✦ कथा समाप्त होने से पूर्व बीच में उठकर जाना वर्जित है; कथा पूरी श्रद्धा से एकाग्र होकर सुननी चाहिए।
  • ✦ पूजा के दिन सात्विक आहार लें और सत्य वचन का पालन करें।

🔔 संबंधित चालीसा एवं महाआरती संग्रह

पूजन की पूर्णता हेतु स्तुति पाठ व कर्पूर आरती अवश्य करें।